Ankieta ESS obejmuje część stałą (powtarzaną w kolejnych edycjach) i część zmienianą w poszczególnych edycjach (rotacyjną), dotyczącą aktualnie ważnych dla Europy problemów. Nowe pytania, zawarte w części rotacyjnej, konsultowane są z zespołami narodowymi pod kątem ich przystawalności do warunków każdego kraju.
Uzgodniona w ten sposób „źródłowa” wersja ankiety, przygotowana w języku angielskim, jest tłumaczona na języki krajów uczestniczących w projekcie. Etap tłumaczenia jest bardzo ważny, gdyż podstawowym warunkiem uzyskania porównywalnych międzykrajowo danych jest równoważność pytań zadawanych respondentom we wszystkich krajach. Dlatego w ESS tłumaczenie ankiety ma charakter wieloetapowej procedury. Jest ona najpierw tłumaczona niezależnie przez dwóch tłumaczy, a następnie, z udziałem doświadczonego socjologa, przygotowywana jest ich wspólna wersja. Wersja ta jest następnie dyskutowana w gronie członków zespołu narodowego ESS. Kolejnymi etapami są: weryfikacja wersji narodowej przez wyspecjalizowaną zewnętrzną firmę pod kątem ekwiwalentności językowej z wersją źródłową oraz weryfikacja pytań i zastosowanych w nich skal pod kątem ich trafności i rzetelności, tj. analizuje się czy wersja oryginalna i „narodowa” są ekwiwalentne. Ostatnim etapem jest realizacja badania pilotażowego, które służy sprawdzeniu, czy przetłumaczone pytania są zrozumiałe dla respondentów. W Polsce jest on prowadzony według specjalnej procedury, wypracowanej przez narodowy zespół ESS. W przypadku bardzo trudnych pytań, gdzie istnieje ryzyko niewłaściwego lub niepełnego ich rozumienia przez respondentów, każdy kraj zobowiązany jest dodatkowo do przeprowadzenia specjalnych wywiadów pogłębionych (tzw. wywiadów kognitywnych).
Bardzo istotne znaczenie dla uzyskiwania porównywalnych międzykrajowo danych ma również faza terenowa badania. Od początku lat ’90 we wszystkich krajach rozwiniętych wskaźnik realizacji próby w sondażach (odsetek osób z próby wylosowanej, z którymi zrealizowano wywiad) systematycznie obniża się. Proces ten pogłębił się po pandemii COVID-19. Niski odsetek realizacji stwarza ryzyko błędu (systematycznego) w uzyskiwanych wynikach badania. Dlatego też realizacja fazy terenowej ESS zorientowana jest na maksymalizację tego wskaźnika i uzyskanie struktury próby zrealizowanej zgodnej ze strukturą populacji ze względu na podstawowe cechy społeczno-demograficzne.
Badanie ESS w rundach 1-9 oraz rundzie 11 było realizowane metodą wywiadu osobistego (ankieter przeprowadza wywiady w mieszkaniach wylosowanych osób). W 10. edycji badania, wyjątkowo dopuszczono realizację przy użyciu ankiet samodzielnie wypełnianych przez respondentów: ankiety internetowej oraz pocztowej. Było to związane z pandemią COVID-19 i ryzykiem zarażenia podczas wywiadu – zarówno respondentów, jak i ankieterów.
Obecna 12. runda ESS realizowana jest z wykorzystaniem dwóch metod. W każdym kraju biorącym udział w badaniu wylosowane zostały dwie próby: jedna jest realizowana metodą wywiadu osobistego z udziałem ankietera a druga próba za pomocą ankiet samodzielnie wypełnianych. Jednym z celów metodologicznych obecnej rundy jest porównanie wyników uzyskiwanych za pomocą obu metod. Z tego względu, respondenci zostali jednoznacznie przypisani do każdej z nich, tj. nie jest możliwe, by respondent z próby realizowanej metodą wywiadu z ankieterem wypełniał kwestionariusz samodzielnie.
Badanie przy zastosowaniu wywiadu osobistego realizowane jest według tzw. schematu rygorystycznego. Obejmuje on:
Kolejnym etapem jest przygotowanie zbioru danych z badania. Odpowiedzi na pytania zadawane w wersji narodowej – o wykształcenie, zawód, używany język, pochodzenie narodowe itp. – są kodowane według międzynarodowych klasyfikacji. Utworzony zgodnie z międzynarodowym, wspólnym standardem zbiór danych podlega następnie „czyszczeniu” (pod kątem np. zgodności logicznej odpowiedzi), a następnie anonimizacji (sprawdzeniu, czy na podstawie połączonych informacji o respondencie i ew. o jego rodzicach, nie jest możliwa identyfikacja respondenta). Kolejnym zadaniem jest porównanie wyników z danymi ESS z poprzedniej edycji w celu wykrycia ewentualnych błędów w danych w bieżącej edycji. Ostatnim etapem jest przygotowanie zintegrowanego zbioru danych dla wszystkich krajów uczestniczących w zrealizowanej edycji ESS, a następnie zintegrowanego zbioru danych dla wszystkich krajów ze wszystkich edycji projektu.
Dane ze wszystkich edycji badania ESS są dostępne pod adresem: https://ess.sikt.no/en.
W roku 2005 projekt otrzymał Nagrodę Kartezjusza – najwyższe wyróżnienie w dziedzinie nauki, przyznawane przez Komisję Europejską – za doskonałość i innowacyjność w prowadzeniu międzykrajowych badań naukowych.